Recensie | 'Niet geknecht', Het Friesch Dagblad stoorzender van de bezetter in 1941

SNEEK

In 1941 eiste de Duitse bezetter dat elke journalist zich zou aansluiten bij de VNJ, het Verbond van Nederlandse Journalisten. Zo men niet tekende, hield dit in dat men niet meer journalistiek werk mocht verrichten voor een krant.

Menig journalist sloot zich dan ook aan bij het pro Duitse Verbond, gedreven door intimidatie, morele druk en dreigementen. Het was dan ook de eerste aanval van het nationaal socialisme op de vaderlandse vrije pers. Hoofdredacteur van het ‘Friesch Dagblad’ Hendrik Algra (1896-1982) had na zes jaar politiek hoofdredacteurschap al door dat er hoe dan ook compromissen met de bezetter gesloten zouden moeten worden. Een goed jaar had hij zijn ongenoegen en kritiek geuit in zijn vele hoofdartikelen, waarop hij zich in januari 1941uit veiligheidsoverwegingen terugtrok als hoofdredacteur. Vervolgens nam redacteur Jan de Haan (1906-1978, achtereenvolgens onderwijzer, redacteur, hoofdredacteur van de Nieuwe Provinciaal Groninger Courant en jeugdboekenauteur) zijn taak waar. Een roerige, bewogen periode brak aan, die het uiterste van menig journalist zou vergen. Ook het ‘Friesch Dagblad’ kwam voor een cruciale keus te staan… Jan de Haan hield minutieus alle gebeurtenissen over deze bewogen tijd van het FD bij in een aantekenboek. Na de oorlog bewerkte hij deze tot een brochure: ‘Niet geknecht’. Nu, meer dan zeventig jaar na dato is het zeldzame boekwerkje weer uitgegeven door uitgeverij Bornmeer, aangevuld met honderden illustraties in potlood van Laurens Bontes; materiaal dat eveneens is gebruikt voor de documentaire onder dezelfde naam voor Omrop Fryslân. J. de Haan (tekst) en L.Bontes (illustraties): ‘Niet geknecht’. Uitgeverij Bornmeer. ISBN 978 90 5615 415 Het bestuur van de Persvereniging voor Friesland, de uitgeefster van het ‘Friesch Dagblad’ , legde de eis van de bezetter, lid te worden van de VNJ, zonder aarzelen naast zich neer, evenals de complete FD-redactie dat deed. Op maandag 19 mei 1941 werd het laatste ‘Friesch Dagblad’ bezorgd. Wat landelijk niet mogelijk was gebleken, (1400 journalisten traden wel toe tot het door de NSB-er Tobie Groenewaagen gestichte Verbond van Nederlandse Journalisten en behielden de baan bij hun krant!), een unanieme, homogene houding, openbaarde zich bij de mensen van voornoemde krant als vanzelfsprekend. Zoals De Haan het verwoordde: “We waren van één gevoelen: nooit ofte nimmer een enkele verplichting op ons te willen nemen of ons in een organisatie te begeven, die ons zou belemmeren in de vrije uitoefening van ons vak als een hoge, heilige, ons van Christuswege opgelegde roeping in de journalistiek.” De wijze waarop de FD-medewerkers hadden gehandeld, werd door voormalig hoofdredacteur Hendrik Algra zeer geloofd. Verreweg de meeste kranten in ons land bleven na mei 1941 verschijnen, waaronder de ‘Leeuwarder Courant’ en het ‘Leeuwarder Nieuwsblad’. Hun insteek was zo goed mogelijk doorgaan ondanks de hun opgelegde censuur. Vanzelfsprekend werd het ‘Friesch Dagblad’ ter verantwoording geroepen door Herr Weitlich, de Pressereferent, die zetelde namens het VNJ in het Leeuwarder Oltburgerweeshuis. Terzijde gestaan door de voorzitter van de Persvereniging, mr. Okma ging Jan de Haan het onderhoud in waarbij beide mannen in het ongewisse verkeerden over hun toekomst… zeker toen ze lange tijd de gang opgestuurd werden. Er volgde overigens geen arrestatie, maar vogelvrij moeten beide heren zich wel hebben gevoeld… Het ‘Friesch Dagblad’ in de oorlogsjaren is er niet één van helden, eerder van mensen, die staan voor principes. Interessant is dan ook de vraag welke Lútsen Kooistra, de voormalig hoofdredacteur van het FD, in zijn uitleiding stelt: “Wat zou jij, wat zou ik doen – waar sta jij, waar sta ik voor?” Laurens Bontes Laurens Bontes (Hardegarijp 1969) kan met veel technieken uit de voeten, inkt, kleur, potlood, aquarel. En zowel realistisch als karikaturaal. Voor deze uitgave zijn honderden illustraties in potlood opgezet waaraan maandenlang gewerkt is. De illustraties ogen hier en daar popperig, maar zijn uiterst verfijnd opgezet. De stijl heeft overeenkomsten met die van Rudolf Kahl en Peter Ponitiac. Veel tijd moet de illustrator dan ook gestoken hebben in de research van gebouwen, kledij, vervoer en de weergegeven personages. De oorlogsjaren komen zo, mede door de sepiakleur, uitstekend tot hun recht. Doordat de illustraties op klein formaat afgedrukt zijn, vervallen helaas dikwijls de finesses, zaken die in de door Omrop Fryslân uitgezonden documentaire echter maar al te goed zichtbaar waren. Wat dat betreft is het jammer dat ‘Niet geknecht’ niet op bijvoorbeeld het A4-formaat is uitgebracht. Het is enerzijds een stripboek geworden, anderzijds een kijkboek met veel plaatjes en geweldige portretten, waaronder allereerst Jan de Haan, maar tevens Colijn, Algra, Seys Inquart, de Koninklijke Familie, etc. een plaats hebben gekregen. Een interessant stuk welhaast vergeten geschiedschrijving, aangevuld met prachtig beeldmateriaal, deze nieuwe uitgave van Bornmeer! Koos Schulte

Auteur

Brenda van Olphen